Hormon dengesizlikleri, polikistik over sendromu, tiroid hastalıkları, stres ve ani kilo değişimleri adet düzensizliği nedenleri arasında en sık görülenlerdir. Normal bir adet döngüsü 21-35 gün sürer ve kanama 2-7 gün devam eder. Döngünün 21 günden kısa ya da 35 günden uzun olması düzensiz adet olarak kabul edilir.
Bu yazıda normal adet döngüsü, hormonal nedenler ve polikistik over sendromu konuları ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Yaşam tarzı etkenleri, rahimdeki yapısal sorunlar, yaşa göre değişim ve tedavi seçenekleri de ele alınmaktadır. Bilgiler, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) kaynaklarına dayanır.
Ara sıra görülen kısa süreli düzensizlikler genellikle ciddi bir sorunun işareti değildir. Ancak 3 aydan uzun süren düzensizlik, çok yoğun kanama ya da adet arası kanama mutlaka değerlendirilmelidir. Şikâyetleriniz için bir Eskişehir kadın doğum uzmanı ile görüşebilirsiniz.
İçindekiler
Normal Adet Döngüsü
Adet döngüsü, kanamanın ilk gününden bir sonraki adetin ilk gününe kadar geçen süredir. Ortalama döngü 28 gündür, ancak 21-35 gün arasındaki tüm döngüler normal kabul edilir. Bir döngüde kaybedilen kan miktarı 30-40 ml civarındadır ve 80 ml'yi geçmemelidir.
Döngü, beyindeki hipotalamus ve hipofiz bezi ile yumurtalıklar arasındaki hormonal iletişimle düzenlenir. FSH ve LH hormonları yumurtalıkta yumurta gelişimini ve yumurtlamayı başlatır. Yumurtalıktan salgılanan östrojen ve progesteron ise rahim iç zarını gebeliğe hazırlar. Yumurtlama, 28 günlük bir döngüde genellikle 14. gün civarında gerçekleşir.
Gebelik oluşmadığında progesteron düzeyi düşer ve rahim iç zarı adet kanamasıyla dökülür. Bu zincirin herhangi bir halkasında yaşanan sorun, adet düzensizliği olarak ortaya çıkar. Her kadının döngüsü aylar arasında 2-7 gün farklılık gösterebilir ve bu durum normaldir.
Tıpta düzensiz adet türleri farklı terimlerle tanımlanır. Başlıca tanımlar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.
| Tıbbi Terim | Anlamı | Örnek Durum |
|---|---|---|
| Oligomenore | Seyrek adet görme | 35 günden uzun döngüler |
| Polimenore | Sık adet görme | 21 günden kısa döngüler |
| Amenore | Adet görmeme | 3 ay veya daha uzun süre adet olmama |
| Menoraji | Yoğun ve uzun kanama | 7 günden uzun ya da 80 ml üzeri kanama |
| Metroraji | Adet arası kanama | İki adet arasında lekelenme veya kanama |
Hormonal Nedenler
Hormonal dengesizlikler, düzensiz adetin en sık nedenidir. Hormonlar arasındaki küçük bir değişiklik bile tüm döngüyü etkileyebilir. Bu durumlarda yumurtlama düzenli gerçekleşmez ve adet gecikir ya da beklenmedik zamanlarda kanama görülür. Başlıca hormonal nedenler şunlardır:
- Tiroid hastalıkları: Hem az çalışan (hipotiroidi) hem de fazla çalışan (hipertiroidi) tiroid bezi döngüyü bozabilir.
- Prolaktin yüksekliği: Süt hormonu olan prolaktinin artması yumurtlamayı baskılar ve adetin kesilmesine yol açabilir.
- Yumurtlama bozukluğu (anovulasyon): Yumurtlama olmayan döngülerde kanama düzensiz ve öngörülemez hale gelir.
- Erken yumurtalık yetmezliği: 40 yaşından önce yumurtalık fonksiyonlarının azalması adetlerin seyrekleşmesine neden olur.
Hormonal doğum kontrol yöntemleri de kanama düzenini değiştirebilir. Özellikle deri altı implant kullanan kadınlarda düzensiz ara kanamalar sık görülür. Hormonlu spiral (RİA) ise ilk 3-6 ayda lekelenme yapabilir ve zamanla adet miktarını belirgin şekilde azaltır.
Polikistik Over Sendromu
Polikistik over sendromu (PKOS), üreme çağındaki kadınlarda adet düzensizliği nedenleri arasında ilk sırada yer alır. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre üreme çağındaki kadınların %10-13'ünde PKOS bulunur. Etkilenen kadınların %70'e varan kısmı hastalığından habersizdir.
PKOS'ta yumurtalıklarda çok sayıda küçük kist benzeri folikül gelişir ve yumurtlama düzenli gerçekleşmez. Erkeklik hormonu olarak bilinen androjen düzeyi yükselir ve vücutta insülin direnci sık görülür. NHS'in güncel kaynaklarında bu tablo PMOS adıyla da anılmaktadır.
PKOS'ta görülen başlıca belirtiler seyrek ya da hiç olmayan adet, sivilce, yüzde ve vücutta aşırı tüylenme ve saç dökülmesidir. Kilo almaya yatkınlık ve gebe kalmada güçlük de sık rastlanan şikâyetlerdendir. Ensede ve koltuk altında koyu renkli deri değişiklikleri insülin direncinin işareti olabilir. Tanı; adet öyküsü, kan hormon testleri ve ultrason bulgularının birlikte değerlendirilmesiyle konur.
PKOS tedavi edilebilir bir durumdur ve tedavi kişinin şikâyetine ve gebelik isteğine göre planlanır. Kilo fazlası olan kadınlarda vücut ağırlığının %5-10 oranında azaltılması adetlerin düzene girmesine yardımcı olabilir. Gebelik isteyen kadınlarda ise yumurtlamayı destekleyen kısırlık tedavisi seçenekleri uygulanır.
Yaşam Tarzı Etkenleri
Günlük yaşamdaki değişiklikler, beyindeki hormon merkezini etkileyerek adet düzenini bozabilir. Bu tür düzensizlikler genellikle neden ortadan kalktığında kendiliğinden düzelir. Düzenli uyku, dengeli beslenme ve orta düzeyde egzersiz, döngünün yeniden düzene girmesine yardımcı olur. Adeti etkileyen başlıca yaşam tarzı etkenleri şunlardır:
- Yoğun stres, kaygı ve uykusuzluk
- Kısa sürede 5 kilogramdan fazla kilo verme ya da alma
- Aşırı ve yoğun egzersiz
- Yetersiz beslenme ve sıkı diyetler
- Vardiyalı çalışma ve uzun yolculuklar
Vücut kitle indeksi (BKİ) 18,5'in altına düşen kadınlarda adetler seyrekleşebilir ya da tamamen kesilebilir. Yeme bozuklukları da benzer etkiye yol açar ve uzman desteği gerektirir. Profesyonel sporcularda ve yoğun antrenman yapan kadınlarda da benzer bir tablo görülür. Bu durumda hem beslenme hem de egzersiz programının yeniden düzenlenmesi gerekir.
Kullanılan bazı ilaçlar da adet düzenini etkileyebilir. Bu etki genellikle ilaç kesildiğinde ya da doz ayarlandığında ortadan kalkar. Antidepresanlar, antipsikotikler, kan sulandırıcılar ve kemoterapi ilaçları bu grupta yer alır. Yeni bir ilaca başladıktan sonra adetinizde değişiklik olursa hekiminize bilgi vermelisiniz.
Yapısal Nedenler
Rahim ve rahim ağzında gelişen bazı yapısal sorunlar, yoğun ya da düzensiz kanamaya yol açabilir. Bu durumlarda adet düzensizliği genellikle uzun süren, yoğun ya da adet arası kanama şeklinde görülür. Başlıca yapısal nedenler şunlardır:
- MiyomRahim kas dokusundan gelişen iyi huylu tümörlerdir ve yoğun adet kanamasına neden olabilir.
- Endometrial polipRahim iç zarında gelişen ve ara kanamaya yol açan iyi huylu çıkıntılardır.
- AdenomiyozisRahim iç zarı dokusunun rahim kasına yerleşmesidir ve ağrılı, yoğun adetlere neden olur.
- Endometrial hiperplaziRahim iç zarının aşırı kalınlaşmasıdır ve özellikle 40 yaş üzerinde değerlendirilmelidir.
Rahim ağzındaki değişiklikler de ilişki sonrası ya da adet arası kanamaya neden olabilir. Bu nedenle düzensiz kanama şikâyeti olan kadınlarda rahim ağzı taraması için smear testi yapılması önerilir.
Kanama bozukluğu yapan pıhtılaşma hastalıkları da yoğun adet kanamasının nedenleri arasındadır. İlk adetten itibaren çok yoğun kanayan, burun ve diş eti kanaması olan kadınlarda bu açıdan kan testleri yapılır. Uzun süren yoğun kanamalar demir eksikliği anemisine yol açabilir.
Yaşa Göre Değişim
Kadınların yaşamında bazı dönemlerde adet düzensizliği doğal olarak daha sık görülür. Ergenlikte ilk adetten sonraki 2-3 yıl boyunca beyin ile yumurtalıklar arasındaki hormonal iletişim henüz olgunlaşmamıştır. Bu dönemde döngülerin 45 güne kadar uzaması normal kabul edilebilir. Ancak ilk adetten 3 yıl sonra hâlâ düzensizlik devam ediyorsa ya da 15 yaşına kadar hiç adet görülmemişse değerlendirme gerekir.
Menopoza geçiş dönemi olan perimenopoz, genellikle 45-55 yaşları arasında başlar. Bu dönemde yumurtalık rezervi azalır, döngüler önce kısalır sonra seyrekleşir ve kanama miktarı değişebilir. Sıcak basması, uyku sorunları ve duygu durumu değişiklikleri de bu döneme eşlik edebilir. Perimenopoz döneminde de gebelik mümkün olduğu için korunmaya son adetten 12 ay sonrasına kadar devam edilmelidir.
Son adetin üzerinden 12 ay geçtiğinde menopoza girildiği kabul edilir. Bu dönemdeki şikâyetler ve tedavi seçenekleri hakkında menopoz tedavisi sayfamızdan bilgi alabilirsiniz. Menopoz sonrasında görülen her türlü kanama ise mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Doğum sonrası ve emzirme döneminde de adetlerin gelmemesi ya da düzensiz olması beklenen bir durumdur. Emziren annelerde adetin geri dönüşü 6 ay ile 1 yıl arasında değişebilir. Cinsel ilişkisi olan kadınlarda geciken adetin ilk nedeni olarak gebelik mutlaka dışlanmalıdır.
Tanı ve Tedavi
Tanı süreci, ayrıntılı adet öyküsü ve jinekolojik muayeneyle başlar. Gebelik testi, ultrason, tiroid ve prolaktin hormonları ile FSH, LH ve östrojen düzeylerine bakılır. Gerekli durumlarda rahim iç zarından örnek alınarak patolojik inceleme yapılır.
Transvajinal ultrason, rahim iç zarının kalınlığını, miyom ve polip varlığını ve yumurtalıklardaki folikül sayısını gösterir. Kan testlerinin adetin 2-5. günlerinde yapılması, hormon değerlerinin doğru yorumlanmasını sağlar. Kan sayımı ise yoğun kanamaya bağlı anemi olup olmadığını ortaya koyar.
Tedavi, düzensizliğin nedenine göre planlanır. Tiroid ve prolaktin bozukluklarında altta yatan hastalık tedavi edilir. PKOS'ta yaşam tarzı değişiklikleri, hormon tedavisi ve insülin direncine yönelik ilaçlar kullanılabilir. Miyom ve polip gibi yapısal nedenlerde ise cerrahi tedavi gerekebilir. Bu girişimlerin önemli bir kısmı günübirlik olarak, kesi yapılmadan histeroskopi ile uygulanabilir.
Adet takvimi tutmak, tanı sürecini önemli ölçüde kolaylaştırır. Kanamanın başlangıç ve bitiş tarihlerini, miktarını ve eşlik eden şikâyetleri en az 3 ay boyunca not etmeniz önerilir. Telefon uygulamaları da bu kayıtları tutmak için pratik bir yöntemdir. Muayeneye gelirken bu kayıtları yanınızda getirmeniz önerilir.
Süreci somutlaştırmak için bir örnek düşünelim. 24 yaşındaki bir kadın, 1 yıldır 45-60 günde bir adet gördüğünü ve yüzünde sivilce arttığını belirterek başvurur. Ultrason ve hormon testleri sonucunda PKOS tanısı konur. Beslenme düzenlemesi ve 6 aylık tedavi sonrasında adetleri 30-35 günlük düzenli bir döngüye kavuşur.
Sık Sorulan Sorular
Döngünüz normalde düzenliyse 7 günden uzun gecikmede gebelik testi yapılması önerilir. Test negatifse ve adet 3 ay boyunca gelmezse hekime başvurulmalıdır. Düzensizlik tekrarlıyorsa daha erken değerlendirme gerekir.
Evet, yoğun stres beyindeki hormon merkezini etkileyerek yumurtlamayı geciktirebilir. Bu durumda adet 1-3 hafta gecikebilir. Stres azaldığında döngü genellikle kendiliğinden düzene girer.
Düzensiz adet, yumurtlamanın düzenli olmadığını gösterebilir ve gebe kalmayı zorlaştırabilir. Ancak nedeni tedavi edildiğinde kadınların önemli bir kısmı gebe kalabilir. 1 yıl boyunca gebelik oluşmazsa ayrıntılı değerlendirme yapılmalıdır.
Döngünün 21 günden kısa olması ya da adetler arasında kanama görülmesi normal değildir. Bu durum hormonal bir sorun, polip ya da miyom kaynaklı olabilir. Tekrarlayan durumlarda muayene ve ultrason gerekir.
Doğum kontrol hapları düzenli bir çekilme kanaması sağlar, ancak düzensizliğin nedenini ortadan kaldırmaz. Bu nedenle hap başlamadan önce düzensizliğin nedeni araştırılmalıdır. Hapın uygun olup olmadığına hekiminiz karar verir.
Adetiniz 3 aydan uzun süre gelmiyorsa, 7 günden uzun sürüyorsa ya da çok yoğunsa hekime başvurmalısınız. Bu bilgilendirme yazısı muayenenin yerini tutmaz; şikâyetleriniz için bir Eskişehir jinekolog ile görüşünüz. Konuyla ilgili olarak NHS'in düzensiz adet rehberini ve Dünya Sağlık Örgütü'nün polikistik over sendromu sayfasını inceleyebilirsiniz.
