Gebelik, doğum ve emzirme sırasında anneden bebeğe geçebilen enfeksiyonlar 8 başlıkta toplanır. Bunlar toksoplazma, kızamıkçık, sitomegalovirüs (CMV), herpes, hepatit B, HIV, sifiliz ve grup B streptokoktur. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) verilerine göre her 200 bebekten 1'i doğuştan CMV enfeksiyonuyla dünyaya gelir. Bu enfeksiyonların büyük kısmı, gebelik öncesi ve gebelikte yapılan tarama testleriyle erken fark edilebilir.
Bu yazıda bulaşma yolları, TORCH enfeksiyonları ve hepatit B ve HIV konuları ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Grup B streptokok, gebelikte yapılan tarama testleri, korunma yöntemleri ve emzirme dönemi de ele alınmaktadır. Bilgiler, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve CDC önerilerine dayanır.
Dünya Sağlık Örgütü, HIV, sifiliz ve hepatit B'nin anneden bebeğe geçişini tamamen önlemeyi hedefleyen "üçlü eliminasyon" programını yürütmektedir. Erken tanı ve doğru tedaviyle bu enfeksiyonların bebeğe geçme riski büyük oranda azaltılabilir. Gebelik planlıyorsanız tarama testlerinizi bir Eskişehir kadın doğum uzmanı ile gebelik öncesinde planlayabilirsiniz.
İçindekiler
Bulaşma Yolları
Enfeksiyonlar anneden bebeğe 3 farklı yolla geçebilir. Bulaşma zamanı, bebekte ortaya çıkabilecek sorunların türünü ve ağırlığını belirler. Gebeliğin ilk 3 ayında geçen enfeksiyonlar, organ gelişimi bu dönemde gerçekleştiği için daha ciddi sonuçlara yol açabilir.
Başlıca bulaşma yolları şunlardır:
- Plasenta yoluyla (gebelikte): Toksoplazma, kızamıkçık, CMV, sifiliz ve HIV plasentadan geçerek bebeğe ulaşabilir.
- Doğum sırasında: Herpes, hepatit B, grup B streptokok ve klamidya doğum kanalından geçiş sırasında bulaşabilir.
- Doğum sonrasında: HIV ve bazı virüsler anne sütü ya da yakın temas yoluyla bebeğe geçebilir.
Enfeksiyonu olan annelerin bir kısmında hiçbir belirti görülmez. Bu nedenle belirtilere güvenmek yerine düzenli tarama testleri yapılması gerekir. Gebelik boyunca yapılacak testler ve kontrol takvimi gebelik ve doğum takibi kapsamında planlanır.
Bulaşma riski; annenin bağışıklık durumu, enfeksiyonun gebelikte ilk kez mi geçirildiği ve gebelik haftasına göre değişir. Gebelikten önce geçirilmiş ve bağışıklık kazanılmış enfeksiyonlar bebek için genellikle risk oluşturmaz. Bu nedenle gebelik öncesinde yapılan antikor testleri önemli bilgiler verir.
TORCH Enfeksiyonları
TORCH, gebelikte bebeğe zarar verebilen enfeksiyonların baş harflerinden oluşan bir kısaltmadır. Toksoplazma, diğer enfeksiyonlar, rubella (kızamıkçık), sitomegalovirüs ve herpes bu gruba girer. Aşağıdaki tabloda bu enfeksiyonların temel özellikleri özetlenmiştir.
| Enfeksiyon | Bulaşma Kaynağı | Bebekteki Olası Etkiler |
|---|---|---|
| Toksoplazma | Çiğ et, kedi dışkısı, yıkanmamış sebze | Göz ve beyin hasarı |
| Kızamıkçık (rubella) | Solunum yolu | İşitme kaybı, kalp ve göz anomalisi |
| CMV | Küçük çocukların tükürük ve idrarı | İşitme kaybı, gelişme geriliği |
| Herpes (HSV) | Genital temas, doğum kanalı | Yenidoğanda yaygın enfeksiyon |
| Su çiçeği | Solunum yolu, temas | Deri ve uzuv anomalileri |
CMV, gelişmiş ülkelerde doğuştan görülen en sık viral enfeksiyondur. CDC'ye göre doğuştan CMV ile doğan her 5 bebekten 1'inde işitme kaybı gibi kalıcı sorunlar gelişir. Bebeklerin önemli bir bölümünde ise hiçbir belirti görülmez.
Kızamıkçık, aşıyla tamamen önlenebilen bir enfeksiyondur. Bağışıklığı olmayan kadınlara gebelik öncesinde aşı yapılır ve aşıdan sonra en az 1 ay gebelikten korunulması önerilir. Kızamıkçık aşısı gebelikte uygulanmaz.
Toksoplazma enfeksiyonu gebelikte ilk kez geçirildiğinde bebeğe geçme riski gebelik haftası ilerledikçe artar. Ancak erken haftalarda geçen enfeksiyonun bebek üzerindeki etkisi daha ağırdır. Tanı konulan anne adaylarında uygun antibiyotik tedavisi bebeğe geçiş riskini azaltabilir.
Hepatit B ve HIV
Hepatit B, dünyada kronik karaciğer hastalığının en önemli nedenlerinden biridir. Enfeksiyon büyük oranda doğum sırasında anneden bebeğe geçer ve önlem alınmazsa bebeklerin %90'ında kronik hale gelebilir. Bu nedenle tüm gebelere ilk kontrolde hepatit B testi yapılır.
Annesi hepatit B taşıyıcısı olan bebeklere doğumdan sonraki ilk 12 saat içinde hepatit B aşısı ve immünoglobulin uygulanır. Bu uygulama, bebeğe geçiş riskini %90'ın üzerinde azaltır. Annede virüs yükü yüksekse gebeliğin 28. haftasından itibaren antiviral tedavi başlanabilir.
HIV, gebelikte, doğumda ya da emzirme sırasında bebeğe bulaşabilir. Tedavi almayan annelerde bulaşma riski %15-45 arasındadır. Gebelikte düzenli antiretroviral tedavi alan ve virüs yükü baskılanmış annelerde bu oran %1'in altına iner.
Sifiliz de tarama testiyle saptanabilen ve penisilinle tedavi edilebilen bir enfeksiyondur. Tedavi edilmeyen sifiliz düşük, ölü doğum ve doğuştan sifilize yol açabilir. Gebeliğin erken döneminde başlanan tedavi, bebeği büyük oranda korur. Tedavi sonrasında annenin kan testleri belirli aralıklarla tekrarlanır ve bebek doğumdan sonra çocuk doktoru tarafından ayrıca değerlendirilir.
DSÖ'nün üçlü eliminasyon programı, bu 3 enfeksiyonun anneden bebeğe geçişini önlemek için tarama, tedavi ve yenidoğan takibini bir arada uygular. Tüm gebelerin ilk kontrolde bu testleri yaptırması, programın temel adımıdır.
Grup B Streptokok
Grup B streptokok (GBS), sağlıklı kadınların %10-30'unun bağırsak ve vajina florasında belirti vermeden bulunan bir bakteridir. Anne için genellikle zararsızdır, ancak doğum sırasında bebeğe geçerse yenidoğanda ciddi enfeksiyonlara yol açabilir. Bu enfeksiyonlar arasında sepsis, zatürre ve menenjit yer alır.
Gebeliğin 36-37. haftaları arasında vajina ve rektumdan sürüntü örneği alınarak GBS taraması yapılır. Test pozitif çıkan annelere doğum eyleminin başlamasıyla birlikte damardan antibiyotik verilir. Bu uygulama, bebeğe geçiş riskini belirgin şekilde azaltır. Antibiyotiğin doğumdan en az 4 saat önce başlanması en etkili korumayı sağlar.
Erken doğum eylemi, erken su gelmesi ve doğum sırasında ateş, GBS açısından risk oluşturan durumlardır. Daha önce GBS enfeksiyonu geçiren bebeği olan annelere test sonucuna bakılmaksızın antibiyotik önerilir.
GBS taraması her gebelikte yeniden yapılır, çünkü bakteri florada gelip geçici olarak bulunabilir. Önceki gebelikte negatif çıkan test, sonraki gebelikte de negatif olacağı anlamına gelmez. Gebelikte idrar kültüründe GBS saptanan annelere ise ayrıca tarama yapılmadan doğumda antibiyotik verilir.
Gebelikte Tarama Testleri
Gebelikte bebeğe geçebilen enfeksiyonların büyük kısmı basit kan testleriyle saptanır. İlk gebelik kontrolünde yapılan testler, annenin bağışıklık durumunu ve olası enfeksiyonları ortaya koyar. Gebelikte önerilen başlıca enfeksiyon taramaları şunlardır:
- Hepatit B (HBsAg)İlk kontrolde tüm gebelere yapılır.
- HIV testiİlk kontrolde önerilir, risk varsa tekrarlanır.
- Sifiliz testiİlk kontrolde yapılır ve tedavisi kolaydır.
- Rubella ve toksoplazma antikorlarıBağışıklık durumunu gösterir.
- İdrar kültürüBelirti vermeyen idrar yolu enfeksiyonunu saptar.
- GBS taraması36-37. haftalar arasında yapılır.
Gebelik planlayan kadınlarda bu testlerin gebelik öncesinde yapılması, aşılama ve tedavi için zaman kazandırır. Uzun süredir bebek bekleyen çiftlerde de kısırlık tedavisi öncesinde enfeksiyon taramaları yapılır.
Kromozom anomalileri için yapılan NIPT genetik tarama testi ise enfeksiyon taramasından farklıdır ve bebeğin DNA'sını inceler. Enfeksiyona bağlı olası bulgular, 18-22. haftalarda yapılan 3D-4D detaylı ultrason ile ayrıntılı olarak değerlendirilir.
Gebelik sırasında ateş, döküntü, lenf bezlerinde şişlik ya da genital bölgede yara fark eden anne adayları kontrol tarihini beklemeden hekime başvurmalıdır. Bu durumda ilgili enfeksiyona yönelik ek testler yapılır. Sonuçlara göre tedavi ve bebeğin ultrason takibi planlanır.
Korunma Yöntemleri
Gebelikte anneden bebeğe bulaşan enfeksiyonların önemli bir kısmı basit hijyen kuralları ve aşılama ile önlenebilir. Gebelikte uyulması gereken başlıca önlemler şunlardır:
- Eti iyice pişirin, çiğ ve az pişmiş et ile çiğ süt ürünlerinden kaçının.
- Sebze ve meyveleri bol suyla yıkayın, toprakla çalışırken eldiven kullanın.
- Kedi kumu temizliğini başka bir aile bireyine bırakın.
- Küçük çocukların bezini değiştirdikten sonra ellerinizi sabunla yıkayın.
- Çocuklarla aynı çatal, bardak ve emziği paylaşmayın.
- Cinsel ilişkide prezervatif kullanarak cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunun.
Gebelikte grip ve boğmaca aşıları da önerilir ve hem anneyi hem de yenidoğanı korur. Boğmaca aşısı, gebeliğin 27-36. haftaları arasında yapıldığında bebeğe en yüksek korumayı sağlar.
Hasta kişilerle yakın temastan kaçınmak, sık el yıkamak ve kalabalık kapalı ortamlarda maske kullanmak da enfeksiyon riskini azaltır. Su çiçeği geçirmemiş anne adayları, su çiçekli bir çocukla temas ettiğinde hekimine hemen bilgi vermelidir.
Süreci somutlaştırmak için bir örnek düşünelim. Gebeliğinin 9. haftasında ilk kontrole gelen bir anne adayında hepatit B testi pozitif bulunur. Virüs yükü takip edilir ve doğumdan hemen sonra bebeğe hepatit B aşısı ile immünoglobulin uygulanır. Bebek 9-12 aylıkken yapılan testte enfeksiyonun bebeğe geçmediği doğrulanır.
Doğum ve Emzirme
Doğum şekli, bazı enfeksiyonlarda bebeğe geçiş riskini doğrudan etkiler. Bu nedenle enfeksiyon saptanan anne adaylarında doğum planı, gebeliğin son haftalarında yeniden değerlendirilir. Doğum sırasında aktif genital herpes yarası bulunan annelerde sezaryen önerilir. Virüs yükü baskılanmış HIV pozitif annelerde ise normal doğum mümkün olabilir.
Hepatit B taşıyıcısı anneler, bebeğe doğumda aşı ve immünoglobulin uygulandıktan sonra emzirebilir. Meme ucunda yara ya da kanama varsa emzirmeye ara verilmesi önerilir. HIV pozitif annelerde emzirme kararı, ülkenin koşulları ve annenin tedavi durumuna göre hekim tarafından verilir.
Doğum sonrası dönemde annede ateş, kötü kokulu akıntı ya da memede kızarıklık görülürse vakit kaybetmeden hekime başvurulmalıdır. Yenidoğanda emmede azalma, aşırı uyku hali, ateş veya sarılık fark edilirse bebek hemen çocuk doktoruna götürülmelidir.
Enfeksiyon riski taşıyan annelerin bebekleri doğumdan sonra çocuk doktoru tarafından yakından izlenir. Doğuştan CMV şüphesi olan bebeklerde ilk 21 gün içinde idrar ya da tükürük testi yapılır. Tüm yenidoğanlara uygulanan işitme taraması da CMV'ye bağlı işitme kaybının erken fark edilmesini sağlar.
Sık Sorulan Sorular
TORCH testinin tüm gebelere rutin olarak yapılması uluslararası rehberlerde önerilmez. Rubella bağışıklığı ve risk durumuna göre toksoplazma testi tercih edilebilir. Hangi testlerin gerekli olduğuna kontrol muayenesinde hekiminiz karar verir.
Kedinizi sahiplendirmeniz gerekmez. Kedi kumunu başka biri temizlemeli, temizlik gerekiyorsa eldiven kullanılmalı ve kum her gün değiştirilmelidir. Kedinizi çiğ et yerine hazır mamayla beslemeniz de toksoplazma riskini azaltır. Kedinin evin dışına çıkmaması da enfeksiyon riskini düşürür.
Doğum sırasında aktif herpes yarası yoksa normal doğum yapılabilir. Hekim, gebeliğin 36. haftasından itibaren antiviral ilaç başlayarak doğumda yara oluşma riskini azaltabilir. Doğum eyleminde yara varsa sezaryen önerilir.
Evet, bebeğe doğumda hepatit B aşısı ve immünoglobulin uygulandıktan sonra emzirme güvenlidir. Meme uçlarında çatlak ya da kanama varsa o memeden emzirmeye ara verilmelidir.
Hayır, GBS pozitifliği tek başına sezaryen nedeni değildir. Doğum eylemi başladığında damardan antibiyotik verilmesi bebeği korumak için yeterlidir. Doğum şekline obstetrik nedenlerle karar verilir.
Testlerin gebelik öncesinde ya da gebeliğin ilk 12 haftası içinde yapılması önerilir. Bu bilgilendirme yazısı muayenenin yerini tutmaz; sorularınız için mutlaka bir Eskişehir jinekolog ile görüşünüz. Enfeksiyonların anneden bebeğe geçişinin önlenmesine dair Dünya Sağlık Örgütü'nün üçlü eliminasyon programını ve CDC'nin doğuştan CMV sayfasını inceleyebilirsiniz.
