Gerekli olduğunda hamilelikte röntgen ve MR, hekim kararıyla güvenle çekilebilir. Amerikan Kadın Doğum Uzmanları Derneği (ACOG), bebeğin 50 mGy altındaki radyasyon dozlarında sakatlık, düşük ya da gelişme geriliği riski taşımadığını bildirir. Tek bir akciğer filminde bebeğin aldığı doz 0,01 mGy'nin altındadır ve bu sınırın 5000'de biri kadardır.
Bu yazıda radyasyonun bebeğe etkisi, röntgen çekimi ve bilgisayarlı tomografi konuları dozlarıyla birlikte anlatılmaktadır. MR görüntüleme, kontrast maddeler, diş röntgeni ve gebeliği bilmeden yapılan çekimler de ele alınmaktadır. Bilgiler, ACOG ve uluslararası radyoloji rehberlerinin önerilerine dayanır.
Gebelikte görüntüleme kararı, tetkikin anne sağlığına sağlayacağı yarar ile olası risklerin birlikte değerlendirilmesiyle verilir. Gerekli bir tetkikin korku nedeniyle ertelenmesi, anne ve bebek için daha büyük risk oluşturabilir. Tetkik öncesinde gebe olduğunuzu mutlaka belirtmeli ve sorularınızı bir Eskişehir kadın doğum uzmanı ile konuşmalısınız.
İçindekiler
Radyasyonun Bebeğe Etkisi
Röntgen ve bilgisayarlı tomografi, iyonlaştırıcı radyasyon kullanan görüntüleme yöntemleridir. Radyasyonun bebek üzerindeki etkisi; alınan doza, gebelik haftasına ve çekilen bölgenin rahme uzaklığına göre değişir. Doz birimi olarak miligray (mGy) kullanılır.
ACOG'a göre 50 mGy altındaki dozlarda bebekte anomali, düşük ya da gelişme geriliği bildirilmemiştir. Tanı amaçlı tetkiklerin neredeyse tamamı bu sınırın çok altında kalır. 100 mGy üzerindeki dozlarda ise gebelik haftasına göre risk ortaya çıkabilir.
Gebeliğin ilk 2 haftasında yüksek doz radyasyon ya hiçbir etki yapmaz ya da gebeliğin kaybına yol açar. Bu duruma "ya hep ya hiç" etkisi denir. 3-15. haftalar organ ve beyin gelişiminin sürdüğü, en hassas dönemdir. 25. haftadan sonra ise tanı amaçlı dozlarda belirgin bir risk tanımlanmamıştır.
Çocukluk çağı kanser riski açısından da tanı amaçlı dozlarda artış son derece düşüktür. Bu nedenle tek bir çekim nedeniyle gebeliğin sonlandırılması tıbbi olarak önerilmez.
Karşılaştırma yapmak gerekirse, insanlar doğal kaynaklardan yılda 2-3 mGy radyasyon alır. Gebelik boyunca bebeğin doğal yollarla aldığı doz 1 mGy civarındadır. Bu değerler, hamilelikte röntgen çekiminden duyulan kaygının genellikle gerçek riskin üzerinde olduğunu gösterir.
Röntgen Çekimi
Uygun endikasyonla yapılan hamilelikte röntgen çekimi, rahmin doğrudan ışın alanında olmadığı bölgelerde bebeğe çok düşük doz ulaştırır. Akciğer, kol, bacak, baş ve boyun filmlerinde bebeğin aldığı doz önemsiz düzeydedir. Aşağıdaki tabloda yaygın tetkiklerde bebeğe ulaşan tahmini dozlar özetlenmiştir.
| Tetkik | Bebeğin Aldığı Tahmini Doz | Değerlendirme |
|---|---|---|
| Akciğer röntgeni (2 yön) | 0,0005-0,01 mGy | Çok düşük |
| Kol, bacak röntgeni | 0,001 mGy altı | Çok düşük |
| Karın röntgeni | 0,1-3 mGy | Düşük |
| Baş ve boyun BT | 0,001-0,01 mGy | Çok düşük |
| Karın BT | 1,3-35 mGy | 50 mGy sınırının altında |
| Pelvis BT | 10-50 mGy | Gerekirse uygulanır |
Karın ve leğen kemiği bölgesini içeren hamilelikte röntgen tetkiklerinde rahim ışın alanına girdiği için doz biraz daha yüksektir. Ancak bu dozlar da 50 mGy sınırının belirgin şekilde altında kalır. Yine de bu bölgelerin görüntülenmesinde öncelikle ultrason ve MR gibi radyasyonsuz yöntemler tercih edilir.
Çekim sırasında rahim ışın alanında değilse kurşun önlük kullanılabilir. Bazı güncel radyoloji rehberleri, modern cihazlarda önlüğün görüntü kalitesini bozabileceği için rutin kullanımını önermemektedir. Bu kararı çekimi yapan radyoloji ekibi verir.
Mamografi de gerekli durumlarda gebelikte çekilebilir, çünkü ışın meme dokusuna yönlendirilir ve bebeğe ulaşan doz çok düşüktür. Kemik kırığı şüphesi gibi durumlarda da hamilelikte röntgen tereddüt edilmeden uygulanabilir.
Bilgisayarlı Tomografi
Bilgisayarlı tomografi (BT), röntgene göre daha yüksek radyasyon dozu kullanır. Baş, boyun ve göğüs BT'lerinde bebeğe ulaşan doz düşüktür ve gerekli durumlarda tereddüt edilmeden çekilebilir. Akciğerde pıhtı şüphesi gibi acil durumlarda BT hayat kurtarıcıdır. Gebelikte pıhtı riski arttığı için bu tetkik özellikle önem taşır.
Karın ve pelvis BT'lerinde bebeğe ulaşan doz daha yüksektir, ancak tek bir çekim genellikle 50 mGy sınırının altında kalır. Bu tetkikler, trafik kazası ya da apandisit şüphesi gibi acil durumlarda ultrason ve MR yeterli olmadığında uygulanır. Radyoloji ekibi, dozu en aza indirmek için çekim protokolünü gebeliğe göre ayarlar.
Radyasyon uygulamalarında "olabildiğince düşük" anlamına gelen ALARA ilkesi esas alınır. Bu ilkeye göre gerekli görüntü, mümkün olan en düşük dozla elde edilir. Gebelikte birden fazla BT gerekiyorsa toplam doz hesaplanarak takip edilir.
Acil servise başvuran gebe kadınlarda tetkik kararı, kadın doğum uzmanı ve radyoloji uzmanının birlikte değerlendirmesiyle verilir. Annenin hayatını tehdit eden bir durumda hamilelikte röntgen ya da BT kesinlikle ertelenmemelidir. Annenin sağlığı, bebeğin sağlığının da temelidir.
MR Görüntüleme
Manyetik rezonans (MR), radyasyon yerine güçlü bir mıknatıs ve radyo dalgaları kullanır. Bu nedenle iyonlaştırıcı radyasyon riski taşımaz. ACOG'a göre gebeliğin herhangi bir döneminde MR'ın bebeğe zarar verdiğine dair bir kanıt bulunmamaktadır.
Gebelikte MR, ultrasonun yetersiz kaldığı durumlarda tercih edilen ilk yöntemdir. Apandisit şüphesi, plasentanın rahim duvarına yapışma anomalileri ve bebeğin beyin gelişimiyle ilgili sorular MR ile değerlendirilir. Kas, eklem ve omurga sorunlarında da MR güvenle kullanılabilir.
Gebelikte genellikle 1,5 Tesla gücündeki cihazlar tercih edilir. Çekim sırasında duyulan yüksek sesin bebeğin işitmesine zarar verdiği gösterilmemiştir. Son trimesterde sırt üstü uzun süre yatmak tansiyon düşüklüğüne yol açabileceği için anne adayı sol yanına hafif yatırılabilir.
MR çekiminden önce vücutta kalp pili, metal implant ya da kıskaç bulunup bulunmadığı sorgulanır. Gebelikte kullanılan bazı spiral türleri MR ile uyumludur, ancak çekim öncesinde mutlaka bildirilmelidir. Kapalı alan korkusu olan anne adayları için açık MR cihazları tercih edilebilir.
Bebeğin gelişimini değerlendirmek için kullanılan ultrason da radyasyonsuz bir yöntemdir. Bebeğin organ yapısı, 18-22. haftalar arasında yapılan 3D-4D detaylı ultrason ile ayrıntılı incelenir.
Kontrast Maddeler
Bazı tetkiklerde görüntünün netleşmesi için damardan kontrast madde verilir. BT'de kullanılan iyotlu kontrast madde plasentadan geçebilir, ancak bebekte zararlı bir etkisi gösterilmemiştir. Bu nedenle gerekli durumlarda gebelikte kullanılabilir.
MR'da kullanılan gadolinyum ise plasentadan geçer ve bebeğin çevresindeki sıvıda uzun süre kalabilir. Bu nedenle gebelikte yalnızca tanı için kesinlikle gerekli olduğunda kullanılır. Kontrastsız MR çekimleri tamamen güvenlidir. Kontrast gerekip gerekmediğine, tetkiki isteyen hekim ile radyoloji uzmanı birlikte karar verir.
Emziren annelerde iyotlu ve gadolinyum içeren kontrast maddelerin yalnızca çok küçük bir kısmı anne sütüne geçer. ACOG'a göre bu tetkiklerden sonra emzirmeye ara vermek gerekmez. Anne isterse 12-24 saat sütünü sağıp atabilir, ancak bu tıbbi bir zorunluluk değildir.
Nükleer tıp tetkiklerinde kullanılan radyoaktif iyot ise gebelikte kullanılmaz. Diğer nükleer tıp tetkikleri ise hekim değerlendirmesiyle düşük dozda yapılabilir. Bu tetkiklerden sonra bol su içmek, maddenin vücuttan hızla atılmasına yardımcı olur. Bu madde bebeğin tiroid bezinde birikerek kalıcı hasara yol açabilir. Tiroid sintigrafisi gerekiyorsa doğum sonrasına ertelenir ya da alternatif yöntemler kullanılır.
Diş Röntgeni
Gebelikte diş sağlığı ihmal edilmemelidir ve diş tedavisi için gerekli röntgenler çekilebilir. Diş röntgeninde ışın ağız bölgesine yönlendirildiği için bebeğe ulaşan doz 0,01 mGy'nin altındadır. Bu doz, günlük hayatta doğal kaynaklardan alınan radyasyondan bile düşüktür.
Diş tedavisi için en uygun dönem, bulantıların azaldığı ve organ gelişiminin tamamlandığı ikinci trimesterdir. Acil diş tedavileri ise gebeliğin her döneminde yapılabilir. Lokal anestezi ilaçlarının önemli bir kısmı da gebelikte güvenle kullanılır ve tedavi sırasında ağrı hissedilmesini önler. Diş hekiminize gebe olduğunuzu ve kaçıncı haftada olduğunuzu bildirmeniz yeterlidir. Diş hekimleri, hamilelikte röntgen gereken durumlarda tek bir küçük film ile yetinmeyi tercih eder.
Gebelik hormonları nedeniyle diş eti iltihabı ve kanaması sık görülür ve tedavi edilmeyen diş enfeksiyonları erken doğum riskini artırabilir. Bu nedenle düzenli diş kontrolleri, gebelik ve doğum takibi sürecinin bir parçası olarak planlanmalıdır.
Gebeliği Bilmeden Çekim
Kadınların bir kısmı gebe olduğunu öğrenmeden önce röntgen ya da BT çektirmiş olabilir. Bu durum anne adaylarında yoğun kaygıya neden olur, ancak tek bir tanı amaçlı çekim genellikle risk oluşturmaz. Böyle bir durumda yapılması gerekenler şunlardır:
- Çekilen tetkikin türünü ve tarihini not edin.
- Çekimin yapıldığı merkezden tetkik raporunu ve mümkünse doz bilgisini alın.
- Son adet tarihinize göre çekimin gebeliğin hangi haftasına denk geldiğini hesaplayın.
- Kadın doğum uzmanınıza bu bilgilerle başvurun.
- Gerekirse radyoloji ve medikal fizik uzmanından doz hesaplaması isteyin.
Gebelik planlayan kadınlarda karın ve pelvis görüntülemeleri, adetin ilk 10 günü içinde planlanabilir. Tüplerin açıklığını değerlendiren rahim filmi (HSG) de bu nedenle adetin bitiminden sonra, yumurtlamadan önce çekilir. Bu tetkik, kısırlık tedavisi sürecinde sık kullanılır.
Süreci somutlaştırmak için bir örnek düşünelim. 6 haftalık gebe olduğunu sonradan öğrenen bir kadın, 2 hafta önce akciğer röntgeni çektirdiği için endişeyle başvurur. Akciğer filminde bebeğin aldığı doz 0,01 mGy'nin altında olduğu için hiçbir ek işlem gerekmez. Gebelik takibi olağan şekilde sürdürülür ve NIPT genetik tarama testi gibi rutin taramalar planlandığı gibi yapılır.
Sık Sorulan Sorular
Evet, gerekli olduğunda akciğer filmi gebelikte güvenle çekilebilir. Bebeğe ulaşan doz 0,01 mGy'nin altındadır ve risk oluşturmaz. Zatürre ya da tüberküloz şüphesinde çekimin ertelenmesi daha büyük risk yaratır.
Kontrastsız MR'ın gebeliğin hiçbir döneminde bebeğe zarar verdiği gösterilmemiştir. MR radyasyon içermez ve ultrasonun yetersiz kaldığı durumlarda tercih edilir. Gadolinyumlu kontrast madde ise yalnızca zorunlu durumlarda kullanılır.
Rahim ışın alanının dışındaysa önlük kullanılabilir, ancak bebeğe ulaşan doz zaten çok düşüktür. Güncel rehberlerin bir kısmı önlüğün rutin kullanımını önermemektedir. Bu kararı çekimi yapan radyoloji ekibi verir.
Havalimanlarındaki güvenlik tarama cihazlarının yaydığı radyasyon son derece düşüktür. Bu cihazlardan geçmek gebelikte risk oluşturmaz. Yine de kaygı duyuyorsanız elle arama talep edebilirsiniz.
Evet, iyotlu ve gadolinyumlu kontrast maddelerden sonra emzirmeye ara vermek gerekmez. Anne sütüne geçen miktar çok küçüktür ve bebek bağırsaklarından yalnızca küçük bir kısmını emer. İsteğe bağlı olarak 12-24 saat süt sağılıp atılabilir.
Tetkiki isteyen hekime ve radyoloji ekibine gebe olduğunuzu mutlaka bildirmelisiniz. Bu bilgilendirme yazısı muayenenin yerini tutmaz; sorularınız için bir Eskişehir jinekolog ile görüşünüz. Konuyla ilgili olarak ACOG'un gebelikte görüntüleme rehberini ve gebelikte tıbbi görüntüleme maddesini inceleyebilirsiniz.
